تمدن دریایی غرب در تنگنای هرمز؛ پیش از نفت هم هرمز ابرقدرت‌ساز بود

 دکتر قالیباف در مورد تنگه‌هرمز گفته که هرچه تردد در این تنگه بیشتر شود به نفع ماست و این تنگه وزن ژئوپلیتیکی که امروز دارد صد سال پیش و قبل از کشف نفت هرگز نداشت. این اشتباه محاسباتی ناشی از چیست؟ تسلط بر تنگه هرمز زمانی نشانه و موجب ابرقدرتی بود و امروز هم هست. اما یک تفاوت اساسی وجود دارد: ایران می‌تواند از بسته شدن این دروازه بهره راهبردی ببرد به شرط آنکه اسیر تصویرسازی دشمن از اهمیت باز یا بسته ماندن آن نشود. یک خطای تاریخی در تحلیل تنگه هرمز وجود دارد: بعضی‌ها چنان از اهمیت نفت و گاز عبوری از این تنگه سخن می‌گویند که گویی هرمز با کشف نفت به اهمیت رسیده است. گویی پیش از آنکه نفتکش ساخته شود و پالایشگاه‌ها چرخ اقتصاد صنعتی را بچرخانند این آبراه چیزی جز یک گذرگاه معمولی نبوده است. تاریخ خلاف این را می‌گوید: پرتغال در قرن شانزدهم برای تسلط بر هرمز هزاران کیلومتر از خانه خود فاصله گرفت و در این منطقه پایگاه نظامی ایجاد کرد. چرا؟ چون هرمز فقط یک جزیره نبود؛ کلیدی برای حضور در شبکه تجارت آسیا بود. در سال ۱۶۲۲ میلادی صفویان با کمک انگلیسی‌ها پرتغالی‌ها را از هرمز بیرون راندند. این واقعه صرفا تصرف یک جزیره نبود. تغییر توازن قدرت در خلیج فارس بود. برای امپراتوری پرتغال که شبکه قدرتش بر راه‌های دریایی استوار بود از دست دادن چنین نقطه‌ای ضربه‌ای راهبردی محسوب می‌شد. چند قرن بعد ناپلئون برای ضربه زدن به بریتانیا به مصر لشکر کشید و در سال ۱۸۰۷ با ایران پیمان فینکنشتاین بست. چرا ایران در محاسبات مردی قرار گرفت که در قلب اروپا سرنوشت امپراتوری‌ها را تغییر می‌داد؟ چون هند برای بریتانیا یک دارایی حیاتی بود و جغرافیای ایران و مسیرهای پیرامون خلیج فارس بخشی از محاسبات دسترسی به هند به شمار می‌رفتند. ناپلئون برای ضربه زدن به بریتانیا لازم نمی‌دید فقط در اروپا با آن بجنگد؛ می‌خواست به شریان‌های امپراتوری آن نیز دسترسی پیدا کند. این یعنی چه؟ یعنی اهمیت این جغرافیا پیش از نفت نیز چنان بود که قدرت‌های بزرگ آن را در محاسبات نظامی و رقابت‌های امپراتوری خود وارد می‌کردند. پس این ادعا که هرمز امروز به دلیل نفت مهم است درست است؛ اما این نتیجه که اهمیت آن امروز از گذشته بیشتر شده به هیچ‌وجه از آن مقدمه به دست نمی‌آید. امروز روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور می‌کند؛ رقمی معادل حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان. بیش از یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع نیز به این گذرگاه وابسته است. این ارقام عظیم‌اند اما آیا می‌توان صرفا با شمردن بشکه‌های نفت نتیجه گرفت که هرمز امروز از زمانی که کنترل آن به معنای دسترسی به شبکه تجارت آسیا و حفظ یا تهدید منافع امپراتوری‌های دریایی بود مهم‌تر شده است؟ خیر. اهمیت ژئوپولیتیک را نمی‌توان فقط با حجم کالای عبوری اندازه گرفت. در گذشته تسلط بر هرمز به معنای برخورداری از یک موقعیت ممتاز در معماری قدرت جهانی بود. امروز نیز چنین است. تفاوت اینجاست که قدرت‌های غربی در طول چند قرن اقتصاد و قدرت خود را بر شبکه‌ای گسترده از مسیرهای دریایی و ناوگان تجاری و بنادر و دسترسی به بازارهای دوردست بنا کرده‌اند. این ساختار به آنها قدرت داده است اما وابستگی نیز ایجاد کرده است. هرچه شبکه‌ای بزرگ‌تر و جهانی‌تر باشد نقاط گلوگاهی آن می‌توانند به نقاط آسیب‌پذیرش تبدیل شوند. از همین‌جا باید به مسئله جنگ رسید. در میانه جنگی که ایران و نظام سلطه آن را نبردی وجودی با یکدیگر می‌بینند چرا باید باز ماندن هرمز و تداوم تردد عادی کشتی‌ها را فی‌نفسه یک فضیلت بدانیم؟ چرا باید فرض کنیم که هرچه کشتی‌های بیشتری از این آبراه عبور کنند ایران لزوما بیشتر سود برده است؟ این همان وارونه دیدن مسئله است: آنچه برای اقتصاد وابسته به عبور آزاد و پیوسته کالا یک ضرورت است می‌تواند برای طرفی که درگیر جنگ است یک اهرم قدرت باشد. البته بسته شدن هرمز هزینه‌هایی نیز برای ایران و کشورهای منطقه دارد؛ اما این هزینه‌ها هم قابل جبرانند و هم در مقابل هزینه‌هایی که طرف مقابل خواهد پرداخت بسیار ناچیزند. در جنگ ارزش یک موقعیت جغرافیایی فقط به درآمد حاصل از عبور کشتی‌ها نیست بلکه به قدرتی که امکان محدود کردن این عبور را ایجاد می‌کند نیز بستگی دارد. برای ایران یک تفاوت تمدنی و جغرافیایی هم وجود دارد. ایران صرفا یک کشور ساحلی نیست. کشوری پهناور با عمق سرزمینی و پیوندهای زمینی در قلب آسیای غربی است. تاریخ این سرزمین فقط تاریخ تجارت دریایی نبوده است. جاده‌های زمینی و پیوندهای ایران با آسیای مرکزی و قفقاز و بین‌النهرین و شبکه‌های تجاری شرق و غرب امکان‌های دیگری برای ارتباط و مبادله ایجاد کرده‌اند. ایران می‌تواند در بلندمدت ظرفیت این مسیرها را افزایش دهد و از وابستگی مطلق به دریا بکاهد.