بازخوانی مستند یک رابطه پنهان

کتاب «آمریکای کوچک؛ بررسی روابط حکومت پهلوی و اسرائیل ۱۳۲۷ تا ۱۳۵۷» پژوهشی فشرده اما مبتنی بر اسناد، درباره یکی از مهم‌ترین و در عین حال کمتر روایت‌شده‌ترین مناسبات سیاسی در تاریخ معاصر ایران است. این اثر به قلم دکتر رضا زارع فاروقی، پژوهشگر تاریخ معاصر نوشته شده و از سوی مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران در ۱۰۸ صفحه منتشر شده است. کتاب کوششی است برای روشن‌کردن ابعاد گوناگون رابطه حکومت پهلوی دوم با رژیم صهیونیستی. رابطه‌ای که برخلاف تصور عمومی به حوزه‌های محدود دیپلماتیک خلاصه نمی‌شد و در لایه‌های عمیق‌تری از سیاست، امنیت، اقتصاد و فرهنگ امتداد داشت.
«آمریکای کوچک» در واقع نسخه‌ای موجز و بازنویسی‌شده از اثر مفصل‌تر نویسنده با عنوان «ارتباط ناشناخته» است. نویسنده در این کتاب تلاش کرده با تکیه بر اسناد تاریخی، خاطرات، گزارش‌ها و شواهد موجود، تصویری روشن‌تر از چرایی و چگونگی این مناسبات ارائه دهد. پرسش محوری کتاب این است که چرا و چگونه حکومت پهلوی در شرایطی که افکار عمومی جهان اسلام نسبت به مسئله فلسطین حساس بود چنین رابطه گسترده‌ای با اسرائیل برقرار کرد.
کتاب در هفت فصل تنظیم شده است. ابتدا به زمینه‌های شکل‌گیری صهیونیسم و اشغال فلسطین می‌پردازد و سپس روند تدریجی گسترش روابط ایران و اسرائیل را در دوره محمدرضا پهلوی بررسی می‌کند. در فصل‌های میانی ابعاد مختلف این رابطه از جمله همکاری‌های امنیتی و اطلاعاتی، پیوندهای نظامی، مناسبات اقتصادی و حتی تأثیرات فرهنگی مورد واکاوی قرار می‌گیرد. نویسنده نشان می‌دهد که این رابطه، صرفاً حاصل فشار قدرت‌های خارجی نبود بلکه با محاسبات درونی حکومت پهلوی و نگاه خاص شاه به این رژیم نیز پیوند داشت.
یکی از نکات محوری که کتاب «آمریکای کوچک» به‌طور غیرمستقیم آن را برجسته می‌کند انتخاب نادرست مسیر توسعه و امنیت از سوی حکومت پهلوی است. شاه می‌توانست به‌جای دل بستن به بیگانگانی چون رژیم صهیونیستی، که دشمنی دیرینه‌ای با جهان اسلام و ملت‌های منطقه دارد، با تکیه بر توان داخلی، ظرفیت‌های بومی و همراهی مردم به‌سوی استقلال واقعی کشور حرکت کند. اما این انتخاب صورت نگرفت و ایران به‌تدریج در مسیر وابستگی به قدرت‌های خارجی قرار گرفت. نتیجه این رویکرد، نه پیشرفت ملموس برای عموم مردم، بلکه گسترش نفوذ اسرائیل در سطوح مختلف سیاسی، امنیتی، اقتصادی و حتی فرهنگی کشور بود؛ نفوذی که آثار و پیامدهای آن تا سال‌ها بعد نیز قابل مشاهده است.
اهمیت این مناسبات پنهان، در اعترافات برخی از عوامل اصلی آن نیز بازتاب یافته است. یعقوب نیمرودی، از فعال‌ترین نمایندگان اسرائیل در تهران که سیزده سال در ایران حضور داشت و آن دوره را شادترین دوران زندگی خود می‌دانست، در توصیف عمق این روابط می‌گوید: «اگر روزی به تو اجازه دهند از کارهایی که ما در تهران انجام داده‌ایم آگاه شوی، از آنچه می‌شنوی وحشت خواهی کرد و حتی نمی‌توانی آن را تصور کنی.»
افزون بر متن پژوهشی، کتاب در بخش پایانی خود ۱۶ صفحه تصویر مستند از دیدارها و مناسبات مقامات پهلوی و صهیونیست‌ها ارائه می‌دهد که به فهم عینی‌تر موضوع کمک می‌کند. «آمریکای کوچک» را می‌توان اثری خواندنی و راهگشا برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان تاریخ معاصر دانست؛ کتابی که با زبانی نسبتاً موجز، پرده از بخشی مهم از تاریخ سیاسی ایران پیش از انقلاب برمی‌دارد..